top of page

Ünye’nin Müstakiliyet Meselesi…

9 Kas
14 dakikada okunur

Derleyen ve hazırlayan: Selçuk ŞEN (Em.Astsb)

Katkıda Bulunan: Ahmet SOYLU, Ünye yerel tarih araştırmacısı.


2023 yılı Haziran ayından itibaren Ünye ve Ünyeliler doğal olarak ta Ordu ve Ordulular, Ünye’nin il olma yönündeki beklentilere, bu yönde STK’lar tarafından sürdürülen kampanyalara ve de siyasilerin bu meyanda sarf ettikleri açıklamalara şahitlik etmektedirler. Doğrudan doğruya,  resmi ağızdan Ünye’nin il olacak ilçeler arasında adının geçmemesine rağmen bu beklenti ve söylemlerin kaynağı nedir?

Elbette ki bu beklentinin kaynağı, MHP Genel Başkanı Devlet BAHÇELİ’nin Cumhuriyetin 100. Yılı münasebetiyle “100 il 1000 ilçe” olmalı şeklinde yaptığı açıklamadır. İktidar partisinin en güçlü ortağı durumundaki MHP’nin Genel Başkanının “100 il 1000 ilçe” şeklinde açıklama yapmasının ardından yaygın ve yerel gazete, görsel medya haberlerine, sosyal medya paylaşımlarına yansıdığı şekliyle: Alanya, Tarsus, İnegöl, Çorlu, Manavgat, Ünye, Edremit, Fethiye, Midyat, Yüksekova ve Erciş başta olmak üzere bir çok ilçe halkında il olma heyecanının yaşandığı da hissedilmektedir.

Ünye’nin il olma ihtimali noktasında; sosyal medya, yerel basın ve yerel televizyon kanallarında yapılan açıklamaları incelediğimizde ise ortak bir tespit bulunmaktadır. O da Ünye’ye il olma sözü 1921’lerde verilmişti… Hâl böyle olunca dönemim resmi kaynakları (başta TBMM celse zabıtları) olmak üzere konuya hâkim akademisyenlerin yazdıkları eser/makaleler üzerinden bir çalışma yapma arzusunun nihayetinde bu çalışmanın vücuda gelmesine vesile oldu.

Öncesini bilmeden, sonrasını anlatmamak adına Osmanlı Devleti mülki idare uygulamalarına ve hemen ardından da: 1920’de Ordu’nun, Trabzon Vilayetinden ayrılması ve Ankara Hükümeti Dâhiliye Vekâleti’ne bağlı müstakil bir mülki idare şekline dönüşme sürecine bir göz atalım:

Osmanlı yerel idare sisteminin uygulanmasındaki en eski ve ilk taşra idari birimi askeri amaçla oluşturulmuş ve bölgesel yönetim birimi olan “Beylerbeylik” sistemidir. Birkaç sancağın birleştirilmesi ile oluşan bu kademenin başında “Beylerbeyi” bulunmaktaydı. Beylerbeyi, sancakların başında bulunan Sancakbeylerinin de askeri ve idari vasıflı amiri durumundaydı. 1590 yılına gelindiğinde III. Murat, zaman çerisinde uygulamanın mahsurları ya da sınırların genişlemesi yeni bir taşra idari birim uygulamasına geçildi. Bu yeni taşra idari birimi ise “Eyalet” tir. 1842 yılına gelindiğinde; eyaletlerin sancaklara, sancakların kazalara, kazaların da köyleri bünyesinde toplayan nahiyelere bölünmüş olduğu yeni bir yerel yönetim şekli görülmektedir. Bu tarihte eyaletlerin başında “vali” ünvanlı yöneticiler bulunmakta, sancaklar ise “kaymakam” marifetiyle idare edilmekteydi.

Eyalet’ten Vilayete geçiş… Cebel-i Lübnan (Lübnan) ‘a özerk bir yönetim kazandırılması maksadıyla hazırlanan 9 Haziran 1861 de kabul edilen “Cebel-i Lübnan Nizamnamesi” nin uygulanmaya geçilmesinden sonra yaşanan gelişmeler, 8 Ekim 1864 kabul tarihli “Teşkil-i Vilayet Nizamnamesi” hayata geçirecek olan süreci başlatmış olacaktı. 1864 “Teşkil-i Vilayet Nizamnamesi” ile birlikte “Eyalet” sistemine son verilerek “Vilayet” sistemine geçilmiş oldu. Böylelikle Osmanlı Devletindeki yerel idare hiyerarşik olarak; Vilayet, Liva/Sancak, Kaza, -Nahiye- ve Karye (köy) olarak düzenlenmiş oldu. Mezkûr nizamnameyle ilk kurulan vilayet ise “Tuna Vilayeti”dir. 1864 Nizamnamesinde nahiye uygulamasına yer verilmişse de 1871 yılına kadar sayıları oldukça azdı. Vilayetlerin başında merkezi otorite tarafından atanan vali bulunmaktaydı. Vali terimi ise, “Beylerbeyi” unvanının ardından 16.YY ortalarında karşımıza çıkmaktadır.

Yukarıda özetle anlatmaya çalıştığım yapılanmanın son safhası olan “Vilayet” uygulaması, ihtiyaç haliyle yapılan düzenlemelerle birlikte 20.YY başlarına kadar devam etmiştir.

1871 yılında yürürlüğe giren, 22 Ocak 1871 kabul tarihli “İdare-i Umumiye-i Vilayet Nizamnamesi” ile karşımıza tekrar “Sancak” idari birimi çıkmaktadır. Bu tarihten itibaren teşkil edilen sancaklar, vilayetlere bağlı alt taşra idari birimdir. 1871 tarihli nizamname 1913 yılına kadar geçerli olmuştur.

“1871 Nizamnamesiyle Osmanlı Devleti idarî bakımdan 27 vilâyet ve 123 sancağa bölünmüştü. Rumeli'de; 10 vilayet ve 44 sancak,  Anadolu'da; 16 vilayet ve 74 sancak, Afrika'da ise, 1 vilayet ve 5 sancak yeni düzene göre örgütlenmiştir. Ayrıca "elviye-i gayri mülhaka" denilen bazı livalar doğrudan merkeze bağlandı. Bu gibi livalarda mutasarrıf valinin yetkilerine, liva idare meclisi ise vilayet idare meclisinin görevlerine sahipti” (GENÇOĞLU, Mustafa. 1864-1871 Vîlâyet Nizamnamelerine Göre Osmanlı Taşra İdaresinde Yeniden Yapılanma. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 2(1) s.30.)

“II. Meşrutiyet döneminde “1913 İdare-i Umumiye-i Vilâyât Kanun-ı Muvakkatî” ile mülki idarede vilayetlerin livalara, livaların kazalara, kazaların nahiyelere, nahiyelerin karyelere(köylere) müstenid olduğu ifade edilmiştir. Bu taksimat Milli Mücadele döneminin başına dek sürdürülmüştür.” (TAVUKÇU, Dr. İbrahim. Milli Mücadele Döneminde TBMM Hükümetlerinin İdari Taksimat Alanında Yaptığı Düzenlemeler. Tarih ve Gelecek Dergisi, Haziran 2020, Cilt 6, Sayı 2, s.723)

Mondros Mütarekesininim imzalandığı 30 Ekim 1918 tarihi itibarıyla milli sınırlar içerisinde; “…15 vilayet, 35 mülhak liva, 17 müstakil liva, 392 kaza kalmıştır…” (TAVUKÇU, s.726)  Bu vilayetler, mülhak livalar ve müstakil livalar ise şunlardı;

Vilayetler:

1-Adana Vilayeti,

2-Trabzon Vilayeti, 

3-Aydın Vilayeti,

4-Van Vilayeti,

5-Sivas Vilayeti,

6-Bitlis Vilayeti,

7-Erzurum Vilayeti,

8-Konya Vilayeti,

9-Mamüratülaziz,

10-Kastamonu Vilayeti,

11-Diyarbekir Vilayeti,

12-Bursa Vilayeti,

13-İzmir Vilayeti,

14-Edirne Vilayeti

15-İstanbul Vilayeti.  

(TAVUKÇU, s.726-727-728. ve KESKİN, NURAY. Devletin TOPRAK Üzerinde Örgütlenmesi Türkiye’de illerin Yönetimi, Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı. Ankara.2007. s. 227-228-229-230)

Mülhak Livalar (dorudan vilayete bağlı):

1-Van Vilayetine bağlı Hakkâri.

2-Mamüratülaziz (Elazığ) Vilayetine bağlı Dersim ve Malatya.

3-Kastamonu Vilayetine bağlı Çankırı ve Sinop.

4-Konya Vilayetine bağlı Isparta ve Burdur.

5-Trabzon Vilayetine bağlı Gümüşhane ve Rize (Lazistan).

6-Sivas Vilayetine bağlı Tokat, Amasya ve Şebinkarahisar (Karahisar-ı şarki).

7-Diyarbekir Vilayetine bağlı Ergani, Mardin ve Siverek.

8-Bursa Vilayetine bağlı Ertuğrul (Bilecik).

9-Bitlis Vilayetine bağlı Genç (Bingöl), Muş ve Siirt.

10-Erzurum Vilayetine bağlı Erzurum, Bayazıt ve Erzincan.

11-Adana Vilayetine bağlı Cebelibereket, Kozan ve Mersin.

12-Ankara Vilayetine bağlı Çankırı, Bozok (Yozgat) ve Kırşehir.

13-İzmir Vilayetine bağlı Aydın, Denizli ve Saruhan (Manisa).

14-Edirne Vilayetine bağlı Gelibolu, Kırkkilise (Kırklareli) ve Tekfurdağı (Tekirdağ).

15-İstanbul Vilayetine bağlı Üsküdar ve Beyoğlu olmak üzere genel toplam 36. (TAVUKÇU, s.726-727-728. ve KESKİN,2007, s. 227-228-229-230)

 

Müstakil Livalar / Mutasarrıflıklar:

1-İzmit,

2-Urfa,

3-Bolu,

4-Canik (Samsun),

5-Çatalca,

6-Çanakkale,

7-Karesi (Balıkesir),

8-Menteşe,

9-Teke,

10-Afyon,

11-Eskişehir,

12-Niğde,

13-Kütahya,

14-İçel,

15-Maraş

16-Ayıntap,

17-Kayseri,

olmak üzere toplam 17 Müstakil Liva / Mutasarrıflık. (TAVUKÇU, s.726-727-728. ve KESKİN,2007, s. 227-228-229-230)

1919 Yılına gelindiğinde yerel yönetimin iki büyük teşkilatlanma başlığı altında olduğu görülmekteydi.

Bunlar;

1-Vilayetler: Vilayetlerin başında “Vali” bulunmakta ve mülhak sancak / mülhak liva-kaza-nahiye-karye hiyerarşisiyle teşkilatlanmışlardı. 

2-Müstakil Sancak ve Müstakil Livalar: Bunların başında “Mutasarrıf” bulunmakta ve kaza-nahiye ve karye hiyerarşisiyle teşkilatlanmışlardı.

“Liva: Vilayet ile Kaza arasında bir idari örgüttür. Livaların başında en büyük mülkiye amiri olarak Mutasarrıf vardır. Bu yüzden livalara mutasarrıflıkta denilir. Livalar mülhak ve müstakil olarak iki kısma ayrılmıştır …” (TAVUKÇU, s.724)

BMM’nin kontrol altında bulunan milli sınırlar dâhilinde yerel / taşra yönetim şekline ilk müdahalesi 1920 senesinde gerçekleşmiştir. Bu dokunuş vilayetlere bağlı -mülhak- bazı livaları ve kazaları “Müstakil Liva” kılarak doğrudan Ankara’ya bağlamak olmuştur. Bu kapsamda;

1-Tokat Sivas Vilayetine bağlı liva iken 31 Mayıs 1920 tarihinde,

2-Amasya Sivas Vilayetine bağlı liva iken 31 Mayıs 1920 tarihinde,

3-Malatya Mamüratülaziz Vilayetine bağlı liva iken 31 Mayıs 1920 tarihinde,

4-Denizli Aydın Vilayetine bağlı liva iken 31 Mayıs 1920 tarihinde,

5-Lazistan Trabzon Vilayetine bağlı liva iken 18 Haziran 1920 tarihinde,

6-Isparta Konya Vilayetine bağlı liva iken 18 Haziran 1920 tarihinde,

7-Burdur Konya Vilayetine bağlı liva iken 18 Haziran 1920 tarihinde,

8-Zonguldak 18 Haziran 1920 tarihinde,

9-Mardin Diyarbakır Vilayetine bağlı liva iken 13 Temmuz 1920 tarihinde,

10-Bilecik Hüdavendigar Vilayetine bağlı liva iken 13 Temmuz 1920 tarihinde,

11-Şebinkarahisar (Karahisar-ı şarki) Sivas Vilayetine bağlı liva iken 5 Ağustos 1920 tarihinde,

12-Gümüşhane Trabzon Vilayetine bağlı liva iken 5 Ağustos 1920 tarihinde,

13-Muş Bitlis Vilayetine bağlı liva iken 5 Ağustos 1920 tarihinde,

14-Aydın Aydın Vilayetine bağlı liva iken 5 Ağustos 1920 tarihinde,

15-Cebelibereket (Osmaniye) Adana Vilayetine bağlı liva iken 26 Ekim 1920 tarihinde,

16-Kozan Adana Vilayetine bağlı liva iken 26 Ekim 1920 tarihinde BMM İcra Vekilleri Heyeti kararı ile (Bakanlar Kurulu Kararı) doğrudan Ankara’ya (Dâhiliye Vekâleti) bağlanmış “Müstakil Liva”lardı. Ancak yukarıda yazılı livalara ilaveten;

17-Bayazıt (Ağrı) Erzurum Vilayetine bağlı liva iken 19 Ağustos1920 tarihinde,

18-Aksaray Niğde Müstakil Livasına bağlı kaza iken 14 Ekim 1920 tarihinde,

19-Siirt Bitlis Vilayetine bağlı mülhak liva iken 26 Eylül 1920 tarihinde,

20-Giresun Trabzon Vilayetine bağlı kaza iken 4 Aralık 1920 tarihinde,

21-Ordu Trabzon Vilayetine bağlı kaza iken 4 Aralık 1920 tarihinde,

22-Genç Bitlis Vilayetine bağlı mülhak liva iken 9 Aralık 1920 tarihinde kanunla “Müstakil Liva” olmuşlardır. (TAVUKÇU, s.726-727-728. ve KESKİN,2007, s. 227-228-229-230 ve BAŞARAN, Dr. Sinan  "Cumhuriyet Dönemi Rize İdare Tarihi," TÜRK İDARE DERGİSİ, no.486, 2018.s.52 ). Yukarıda bahsedilen müstakil livalara ilaveten, 93 Harbi sonrası tazminat olarak Ruslara devredilen Artvin, Ardahan ve Kars geri alınmalarının ardından: 7 Temmuz 1921 tarihinde İcra Vekilleri Heyeti (Bakanlar Kurulu) kararıyla “Müstakil Liva” oldu.


Ordu’nun “Müstakil Liva” olması:

(Dr. V. TAVUKÇU’nun değerlendirmesi)

Ordu, 1920 yılı itibariyle Trabzon vilayetine bağlı kazalardan biri olarak idare edilmekteydi. Şehirleri uzun yıllardır kaza olarak idare edilen Ordulular, şehirlerinin liva haline dönüştürülmesi için daha 1908 yılında hükümete müracaat etmiş ancak bir netice alınamamıştır. Ancak yıllar sonra Topal Osman Ağa’nın da girişimleriyle Giresun’un müstakil bir liva yapılmasına dair kanun tasarısının meclise sunulması ile birlikte Ordu’nun da idari statüsünde değişiklik yapılması hususu yeniden tartışılmaya başlanmıştır.

Giresun’un müstakil bir livaya dönüştürülmesi, Ordu’nun ise kaza yapısının korunarak Giresun’a bağlanmasına dair kanun teklifinin meclis gündemine geldiği 30.11.1920 günü mecliste hararetli tartışmalar başlamıştır. Tartışmaların özü Ordu’nun da Giresun gibi liva haline getirilmesi gerektiğidir. Buna göre hem nüfus hem asayiş sorunları hem de ticaret açısından Ordu’nun artık liva haline getirilmesi idari bir zarurettir.

Özellikle asayiş açısından kent son derece sıkıntılı bir duruma girmiş, cinayet vakaları artmıştır. Ayrıca olayın bir de psikolojik boyutu vardır. Bazı mebuslara göre, Ordu’nun Giresun’a bağlanması ya da Giresun’un liva haline getirildiği bir ortamda Ordu’nun kaza olarak bırakılması iki kent arasında öteden beri bu hususta var olan anlaşmazlığı daha da artıracaktır. Bu fikre karşı çıkan mebuslarda mevcuttur. Karşıt duranların temel çekincesi ise ekonomik sebeplerdir. Yeni bir livanın teşkili maliyeye ek yük getireceğinden bu fikre sıcak bakılmamaktadır. Bu durum üzerine Karahisar-ı Şarki (Şebinkarahisar) Mebusu Mustafa Bey, Orduluların da Giresunlular gibi livaya dönüştürülmeleri halinde doğacak masrafın iki seneliğini ödemeleri durumunda kentlerinin liva yapılmasını önermiştir. Bu teklife sıcak bakanlar olduğu gibi karşı çıkanlarda olmuştur. Ordu’nun müstakil livalığa gidişi sürecinde ilk önemli adım ise Bolu Mebusu Tunalı Hilmi Bey tarafından atılmıştır.

Hilmi Bey, Fatsa kasabasının Ordu’ya dâhil edilmek suretiyle şehrin müstakil liva haline getirilmesini öngören tezkeresini meclise sunmuştur. Bu öneriyi Trabzon Mebusu Hüsrev Bey’in tezkeresi takip etmiş, neticede teklif görüşülmek üzere İcra Vekilleri Heyeti’ne gönderilmiştir. Gelişmeler üzerine Ordulular Dâhiliye Vekâleti’ne telgrafla başvurarak, livaya dönüştürülmeleri durumunda doğacak masrafın iki seneliğini ödemeyi taahhüt ettiklerini bildirmiş, livalığa dönüştürülmelerini istemişlerdir

Bu taahhüt ile birlikte Maliye Vekâleti de teklifi olumlu karşılamaya başlamıştır. Hem Ordu’nun müstakil livalığını savunan mebusların çabaları hem de Orduluların masrafların karşılanacağına dair vermiş oldukları taahhüt sürecin olumlu neticelenmesine katkıda bulunmuştur. Büyük Millet Meclisi’nin 04 Aralık 1920 tarihli oturumu Ordu ile ilgili nihai kararın alındığı oturum olmuştur. Bu tarihte, Giresun’un müstakil livalığının kabul edilmesinden hemen sonra sürecin başından itibaren birlikte tartışılan Ordu’nun durumu da ele alınıp nihayetlendirilmiştir. Meclis Başkanı, Giresun’a dair kanun teklifini oylattıktan hemen sonra “Ordu livasının teşkiline dair” meclise sunulan kanun tasarısını gündeme almış ve oylamaya açmıştır. Tasarıda “merkezi Ordu olmak üzere Canik Sancağına bağlı Fatsa ve Ünye kazalarının bağlanması ve ilhakı suretiyle Ordu müstakil livasının teşkil” edilmesi önerilmiştir. Yapılan oylama sonucunda tasarı kabul edilerek yasalaşmıştır.

Bu kararla uzun zamandan beri müstakil liva olmayı bekleyen Ordu, bu hususta ezeli bir rekabet içinde olduğu anlaşılan Giresun ile aynı gün fakat birkaç dakika gecikmeli olarak müstakil bir liva haline gelmiş (TAVUKÇU:745-749), BMM’nde gerçekleşen çekişmeli görüşme ve oturumların sonunda Trabzon Vilayeti Ordu Kazası;  Ordu Müstakil Livasının Teşkiline Dair 69’numaralı Kanun’un 4 Aralık 1920 kabulü ve bu kanunun 4 Nisan 1921 tarih ve 9 sayılı Resmi Gazetede (Ceride-i Resmiye) yayınlanması ile yürürlüğe girmesinin ardından “Müstakil Liva” olarak Trabzon Vilayetinden ayrılmıştır. Kanun kabulünün ardında da Ordulular taahhüt ettikleri gibi;  kazalarının liva yapılmasından dolayı gerekli 60.000 liralık ödeneği de kendileri vermişlerdir (S.ÖZEL: Milli Mücadele’de Trabzon, s:278).

Ünye’de yaşanan protesto:

Kanunun kabulünün üzerinden 13 gün sonra Ünye’de 17 Aralık 1920 tarihinde dönemin Belediye Reisi Çoldurzade Kadı Hakkı Efendi önderliğinde bir protesto mitingi düzenlenmiştir (ÖZEL:279).

Mitingin ardından “Miting Heyeti Namına Belediye Reisi Hakkı” imzasıyla ANKARA’ya çekilen telgraf ile Ordu’nun Canik Sancağı’na bağlı Fatsa ve Ünye Kazalarının da kendisine bağlanarak 4 Aralık 1920 tarih ve 69 numaralı kanunla “Müstakil Liva”ya inkılap ettirilmesi kararı üzerine Fatsa ve Ünyeliler, Ordu’yla iktisadi ve idari münasebetlerinin olmamasından dolayı kesinlikle Ordu’ya bağlanmayacaklarını bildirmişlerdir.

Ünyeliler, Canik Mebusu Nafiz Bey’e çektikleri bu telgrafta:

“…17 Aralık’ta bir miting düzenlediklerini, kendileriyle ilgili alınan kararın değiştirilmesini” istemişler, “Fatsa ve Terme Kazalarının katılması, Karakuş Nahiyesinin kaza yapılmasıyla kurulacak yeni bir livaya Ünye’nin Merkez yapılması için her türlü türlü girişimde bulunacaklarını…” belirtmişlerdir.

Canik Mebusu Nafiz Bey’in BMM’deki girişimleri:

Dönemin Ünye Belediye Reisi Kadı Hakkı Efendi tarafından Canik Mebusu Nazif Bey’e (Ahmet Nazif ÖZALP) çekilen telgraf metninden yukarıda bahsetmiştik.

TBMM celse zabıtlarını incelediğimizde; Hakkı Efendi tarafından 17 Aralık 1920 tarihinde Nazif Bey’e çekilen ve özünde Fatsa ve Ünye’nin Ordu’ya bağlanmasının kabul edilemeyeceği belirtilen telgrafın gene Nafiz Bey tarafından 18 Aralık günü BMM’nin 116’ncı İçtimaında gündeme getirildiği görülmektedir.

Bu noktada şunu belirtmeden geçemeyeceğim; Ekim, Kasım ve Aralık (4 Aralık gününe kadar) döneminde BMM’de gerçekleşen ve birçok kaza, liva ve vilayetin gelecekteki durumunun görüşüldüğü toplantılarda Canik Mebusu Nafiz Bey’in Fatsa ve Ünye’nin Canik Sancağı ile olan mülki idare bağının kesilerek yeni teşkil edilecek olan Ordu Müstakil Livasına kaza olarak bağlanmaları tasarısına, bu yöndeki beyanlara kat’i muhalif bir tutum sergilemediği, sarf ettiği görüşlerinin de cılız kaldığı görülmektedir.

4 Aralık 1920 tarih ve 108’inci içtimada ilgili kanunların maddeleri üzerine ayrı ayrı yapılan görüşmeler esnasında  Dâhiliye Vekili Adnan Bey ve Maliye Vekili Ferid Bey’in ardından söz alan Gümüşhane Mebusu Hasan Fehmi Bey şu konuşmayı yapmıştır: “Müsaade buyurur musunuz? Bir kelime söyliyeceğim. Ordu ahalisi Hükümete karşı iki senelik liva teşkilatının masrafını kabul ve tediye edeceklerini taahhüt ettiler ve bu esbabı mucibe mazbatasına da dercedildi. Bu ahali taahhütlerine sabit kalacaklarını söylediler.” Hasan Fehmi Bey’in konuşmasını meclis sırasından “parayı veren düdüğü çalar” şeklindeki çıkışıyla kesen Yozgat Mebusu Süleyman Sırrı Bey’in ardından yeniden söz alan Hasan Fehmi Bey konuşmasına devamla şunları söylemiştir: “Asıl teşkilatı iktiza (gerektiren) ettiren sebep ahalinin taahhüdü değil, idari bir zarurettir ki, Heyet-i Vekileyi (Bakanlar Kurulu) bunu yapmağa sevk etmiştir. Fazla olarak ahali-i mahalliye de masarife muavenet (yardım) şeklinde taahhütte bulunmuşlardır.” Gümüşhane Mebusu Hasan Fehmi Bey’in ardından söz alan Canik Mebusu Nafiz Bey gündeme ilişkin görüşülenlere şu sözle muhalefet etmiştir: “Ordu için hiçbir sebep yoktur”

Akabinde söz alan Maliye Vekili Ferit Bey; “ Gerek Giresun, gerekse Ordu’dan Dâhiliye Vekâleti Celilesine gelen telgraflarda bu taahhütte bulunmuşlardır ve bu taahhütleri esas ittihaz (sayma-kabul) edilerek zaten Aksaray livasında da kabul edildiği veçhiyle (şekliyle-yönüyle) kabul edilmişlerdir…” şeklinde başladığı konuşmasında “maliye olarak esasen iki yıllık nakdi taahhüdün yatırılmadığı müddetçe havalelerini katiyen vermeyeceğini…” ifade etmiş ve konuşmasına devamla: “Heyet-i aliyeniz derse ki, hiç almadan yapınız, bendeniz veririm, fakat mademki taahhüt etmişlerdir, bir seneliğini oraya tevdi etmelidirler. Bendeniz bu kanaatteyim” demiştir.

Bu konuşma ve beyanatların ardından yeniden söz alan Canik Mebus Nafiz Bey: “ Efendim, aydınlatılacak bir nokta var. Bu taahhüdün katiyen kanunda yeri ve karşılığı yoktur. Katiyen kimseden para alınamaz. Ya parayı Devlet vermelidir yahut oraları liva yapmamalıdır, mahiyet-i kanuniyesi yoktur. Yarın parayı vermezlerse kimse gidip mallarını haczedemez.” Demek suretiyle görüşünü ifade etmiştir.

Zabıt ceridelerinden anlaşıldığı üzere yinelemek gerekirse Canik Mebusu Nafiz Bey’in, sınırları içerisinde Fatsa ve Ünye’nin de bulunacağı Ordu Müstakil Livasının teşkiline dair kanun görüşmelerinde gerek Fatsa’nın gerekse Ünye’nin Canik Sancağından ayrılmaması istikametinde sert bir tutumu ve mücadelesi olmamıştır.

Ve nihayet; 4 Aralık 1920 günkü 108’inci içtimada vekiller 68 ve 69 sayı lı kanunların maddeleri üzerinde ayrı ayrı görüşlerini, önerilerini belirtmişler bunun karşılığında İcra Vekilleri Heyeti üyeleri açıklamalarda bulunmuşlardır. Oturumun / içtimanın sonunda oy çokluğu ile Ordu ve Giresun Kazalarının Trabzon Vilayetinden ayrılarak birer müstakil livaya dönüştürülmelerine dair 68 ve 69 sayılı kanunlar kabul edilmiştir.

Kanunun kabulünün on dördüncü günü 18 Aralık 1920 BMM’nin 116’ncı içtimaı…

17 Aralık günü Ünye “Saman Pazarı” mevkiinde yapılan protesto mitinginin ardından “Miting Heyeti Namına Belediye Reisi Hakkı” imzasıyla çekilen telgraf Ankara’da Canik Mebus Nafiz Bey’e ulaşmış ve ertesi günü mebus tarafından telgraf içeriği ve Ünyelilerin talepleri bağlamında meclisin gündemine taşınmıştır.

Muhtelif hükümet meseleleri üzerinde görüşmelerin yapıldığı bu oturum sürecinde söz isteyen Canik Mebusu Nafiz Bey; “Müsaade buyurur musunuz. Meclisi âliye mâruzatım var” demiş ve konuşmasına başlamıştır.

(Çalışmamızın bu kısmından itibaren Canik Mebusu Nafiz Bey’in 18 Aralık 1920 gün ve BMM’nin 116’ıncı içtimaında yapmış olduğu konuşmayı manayı bozmamak adına mümkün olduğunca az sadeleştirerek olduğu gibi sunuyoruz.)

Nafiz Bey (CANİK):

“Daire-i intihabiyemden (Ünye’den) aldığım mükerrer telgraflar da şayanı nazar, bazı mesail istirham ediliyor. Meclisi âlinize onu arz edeceğim. Geçen gün, Giresun kazasının livaya ifrağı esnasında hakikate değil, sırf hisse tebean (hissi davranılarak) Ordu'nun da müstakil liva olmasına Heyet-i Celile karar vermişti. Fakat bu karar Heyet-i Vekile’den teklif edilmediği gibi mahallinin de bir gûna mütalâası alınmamış ve Mecliste de hiç bir tetkikat icra (inceleme yapılmaksızın) edilmeksizin kabul edilmişti.” Demesinin ardından oturduğu yerden seslenen Yozgat Mebusu Feyyaz Ali Bey: “Tekkikat icra edildi de kabul olundu” seslenişi ile sözü kesilen Nafiz Bey devamla:

“İki günden beri gelen telgraflar da Fatsa ve Ünye kazalarının, Ordu ile münasebatı iktisadiye ve idariyesi mevcut olmadığından dolayı katiyen Orduya merbut (bağlı) olamayacaklarını ve Samsun'dan feki irtibat ettikleri (ayrıldıkları) takdirde muamelâtı resmiyenin- duçarı inkıta olacağını bendenize bildiriyorlar. Tabii bu bapta Hükümete de müracaat etmişler ve icap eden cevabı göndermişlerdir. Ahiren bir miting de akdetmişler (düzenlemişler) ve bunun üzerine de bendenize bir telgraf veriyorlar. Tabii Hükümete de arz etmişlerdir.

Diyorlar ki: “Ünye kazasının Ordu'ya ilhakından tevellüt edecek netayici pişi teemmül ve mülâhazaya alarak icab-ı hale göre mukarrerat ittihaz etmek üzere kasabanın Saman Pazarı’nda 17 kânunuevvel 1336 saat sekiz de köylü, kasabalı, Müslüm ve gayri Müslüm binlerce ahali tecemmu ederek (toplanarak); Karadeniz sahilinde vaziyeti coğrafyası noktasından terakkiye fevkalâde müsteit bulunan Ünye'nin hiç bir alâka ve münasebatı bulunmayan Ordu kazasına ilhakı halinde bu, kabiliyet ve istidadı bir çok nokta-i nazardan tamâmîyle söndürecek bir karar olmakla bunun tadili (düzeltilmesi) ve Fatsa, Terme kazalarının ilhakı ve Karakuş nahiyesinin de kazaya ifrağı (dönüştürülmesi) ile terkip edilecek yeni bir livaya Ünye'nin merkez olması için her türlü teşebbüsat icrasına…”

(meclis salonundan “Ooo sadaları” yükselir).

Müsaade buyurun daha aşağısı var, çünkü biz böyle bir çığır açtık. “Ve bu muhik ve meşru mütalibi Büyük Millet Meclisi Hükümetine iblâğa ve oraca bu arzumuz kabul edilinceye kadar ahalinin yönetim işleri için Ordu Mutasarrıflığının merci tanınmamasına ve Meclis-i umumî ve Meclis-i idare, ziraat ve ticaret komisyonları ve Müdafaa-i Milliye gibi intihapla müteşekkil heyetlerin istifa etmesine ve yeniden yapılacak intihaplarda ita edilecek vazifenin kabulünden istinkâf olunmasına ve sair suretle kendilerine vazife tahmil olunduğu takdirde anılan/belirtilen vazifeyi kabulden sakınmalarına karar verilmiş olduğunu ve kazamızın Ordu livasından irtibatının kaldırılmasına, hiç olmazsa yeni bir liva haline getirilmesi… ilâ”.

Yani Ordu'ya ademi ilhakını demek istiyorlar. Miting heyeti namına belediye reisi Hakkı imzasıyla gelen bir telgrafta ve sonra bu mealde gelen birçok telgraflarda da talep olunuyor.

Arz ettiğim gibi bu yapılan yeni teşkilât faide yerine mazarrat tevlit etmektedir. Hem toplumsal zara ve hem de idari zarar ve inzibati tevlit ediyor. Bu halkın şu suretle müracaatı, bendenizin nokta-i nazarıma göre gayet muhiktir. Çünkü Ünye kazasının Ordu ile hiç münasebatı idariye ve iktisadiyesi mevcut olmadığı gibi esasen aralarında bir rekabet de mevcuttur. Bu rekabet iki memleket halkını felâkete sevk ediyor.

Efendiler, bu muhit gayet faal bir muhit olmakla beraber gayet de hassas bir muhittir. Bunların menafiile uzun uzadıya oynamak ve bunların menafimi düşünmeden böyle hareket etmek muvafık neticeler hâsıl etmez. Onun için bendeniz bir takrir takdim ediyorum. Ve diyorum ki: (Ünye ve Fatsa kazalarını daha önce olduğu gibi Samsun'a bağlanmasını teklif ederim) yani Ünye'nin Samsun'a ilhakının baki kalmasını teklif ediyorum. Tabii liva haline ifrağ edersek, her kazayı liva yapmak ister. Bu liva teklifini de bunlar Meclise bir hakikat değil; emsaline bir işaret olmak üzere teklif ediyorlar. Yoksa hakikaten buraların liva haline ifrağını talep ediyorlar. Yani her tarafı liva yapıyorsunuz. Bu bir fedakârlık ise, bizde ne yapalım. Para ise biz de verelim, Ordunun bizden ne farkı vardır diyorlar. Binaenaleyh bunu Meclisi âli kabul ederse her halde bir menfaat temin etmiş olur…”

Nafiz Bey’in bu uzun hitabından sonra Kastamonu Mebusu Doktor Suad Bey söz istemiş ve “Efendim nizamnamede netlik vardır, bir mesele hakkında (Ordu ve Giresun’un müstakil liva yapılmasını kast ederek) bir karar verildikten sonra geri alınmaz; diyor… Nizamnamemiz böyledir” şekliyle Nafiz Bey’e muhalif görüş beyan etmiştir.

Akabinde Kütahya Mebusu Cemil Bey söz almış ; “ Efendim, zaten Ordu kazası (150) bin nüfustur. Buna birde üç kaza (Mesudiye, Fatsa ve Ünye kast ediliyor)  ilavesi uygun değildir” diyerek Nafiz Bey’le aynı yönde irade sergilemiştir.

Aksaray’ın müstakil liva yapılmış olmasının Niğdeliler üzerinde oluşturduğu menfi durumdan bahisle uzun bir konuşma yapan Karahisar-ı sahip Mebusu Mehmet Şükrü Bey’i ardından BMM oturum Reisi: “Malumat kabilinden bir telgraf okundu. Bunu içim şimdi müzakere açmak zannederim ki uygun değildir. Münasip görürseniz bu telgrafları Heyet-i Vekileye (Bakanlar Kurulu) verelim. Heyet-i Vekile daha münasip bir şey düşünür. Getirirse…” der ve salon dan yükselen “uygundur” sesleri ile konuyu kapatmıştır.

O günden de bakılsa bugünden de bakılsa Ünyelilerin, Ordulu olmak istememelerin altında yata gerçek sebep nedir bilinmiyor. Batı, Doğu ve El-Cezire Ceplerinde harp ile meşgul BMM Hükümeti’nin Ünye’den yükselen protestolara kulak asmadan harp ve hükümet işlerine devam ettiği süreçte Ordu Kazası’nın son Kaim-makamı Ali Daniş Bey bu görevden azledilmiş, eski Ünye Kaymakam’ı yeni Giresun Mutasarrıfı Nizamettin Bey kısa süre Ordu Mutasarrıflığı görevini de vekâleten yürütmüş ve nihayet 4 Nisan 1921 tarihinde Resmi Gazetede (Ceride-i Resmiye) yayınlanarak yürürlüğe girmesinin ardından ilk “Mutasarrıf” ataması 6 Nisan 1921 tarihinde BMM İcra Vekilleri Heyeti tarafından yapılmıştır. Bu atama ile “Trabzon Vilayeti Lazistan Sancağı Mutasarrıfı” Faik Bey (GÜNDAY), Ordu Müstakil Livası’nın “ilk mutasarrıfı” olarak tarihe geçmiştir.

Fotoğraf: Mutasarrıf Faik Bey (GÜNDAY)


Göreve başladığı andan itibaren kendisini birçok menfi durumun (harp şartları, eşkıya ile mücadele, Rum ve Ermeni milletinde tebaanın meseleleri, liva teşkilatlanmasının ve hükümet organizasyonlarını kurulması v.b. gibi) tam ortasında bulan Faik Bey’in ilgileneceği bir diğer konu ise Ordu Müstakil Livası’na ilhak edilen Canik Sancağı’nın eski kazaları Fatsa ve Ünye idi. Adeta husumet haline dönüşmüş olan bu vakayı farklı bir şekilde çözmek maksadıyla beraberindeki futbol takımıyla yola çıkan Mutasarrıf Faik Bey o günleri yıllar sonra kaleme aldığı anılarında şu sözlerle anlatmaktadır:

 

“Ordu Sancağı(na) Samsun’dan Ünye ve Fatsa Kazaları ilhak edilmiş. Ünye ve Fatsa ahâlisi bu ilhaktan gayr-i memnun görünmüş olduklarından bu hoşnutsuzluğu kaldırmak üzere bayramda başında mutasarrıf olmak üzere Ordu eşraf ve mutebarından (öndegelenlerinden) ve erkan-ı hükümet İsa Cordan Bey’in idarsindeki Millî İnkîlabı İçtimaî Kulübü âzâlarından 75 kişilik bir heyetle motorlarla Ünye’ye hareket edilmiş iken havanın muhalefeti üzerine Fatsa’da gece kalınarak ertesi gün Ünye’ye gidilmiş ve istisnasız umum ahali tarafından karşılanmış ve memleketin görülmesi icap eden yerleri gezilmiş ve gece de İnkîlabı İçtimaî Kulübü gençleri tarafından “İntibah-ı Milli” piyesi oynanmıştı. Toplanan para tamamen Ünye mekteplerine sarf edilmek üzere teberru edilerek har iki tarafta hakiki memnuniyetler içinde olduğu halde ertesi gün tekrar Fatsa’ya gelinmiş ve aynı merasim Fatsa’da tekrar edilmiş ve Bolaman Beyleri’nin malikânesi olan kaleye davetleri üzerine gidilip bir gece de kalede kalındıktan sonra Vona’ya uğrayarak Ordu’ya avdet edilmişti…” (BEYOĞLU: İki Devir Bir  İnsan, s:408-409)


Sizleri 105 yıl geriye götürerek yaşanan süreç hakkında bilgilendirmek istedik bu nokta da umarım bir nebze de olsa bir şeyler yapabilmişizdir.

. . . . . . . . . .

Velev ki il oldu, trafik plaka numarası 82 mi olur onu bilemeyiz zira 81 plaka numaralı ilimizin ardından 82 plaka numarasını alacak yeni il a’dan z’ye alfabetik sıralamayla belirleneceğinden “Ü” nün bu noktada 82 olma ihtimaline siz karar verin.

Saygılarımızla…

  • Facebook
  • X
  • YouTube
  • Instagram

Copyright 2012 - 2023 | ORT TV tarafından yapılmıştır. | Tüm Hakları Saklıdır | Designed By Farfarco

bottom of page