Birleşik Krallık Ordu’da Arama Yapıyor Karadeniz Ordusu’nun İstihbarat Subayı
Başlığından da anlaşılacağı gibi konumuz; Birleşik Krallık istihbarat subaylarının Ordu’da yapmış oldukları arama olayıdır. Tabiki mekân Ordu ancak zaman bugünlere dair değildir.

Harb-i Umumi sonrası mütareke döneme ait 600 yıllık cihan devletinin topraklarında ve sularında, Sinop, Samsun, Ordu, Giresun, Trabzon, Amasya ve Sivas ağırlıklı olarak bölgenin işgaline zemin oluşturacak asılsız ihbar, şikâyet ve kurgulanmış vukuatlar üzerinden istihbarat faaliyeti yürüten Birleşik Krallık Karadeniz Ordusu Komutanlığı Samsun, Trabzon ve Erzurum merkezli olarak bölgede çok sayıda sözde “Kontrol Subayı” esasen istihbarat subayını görevlendirmiştir.
Müttefiki Bulgaristan’ın ardından en güçlü müttefiki Almanya’nın da teslim olması ile 30 Ekim 1918 günü teslimiyeti kabul eden Osmanlı Devleti, mütarekenin ağır şartlarını ve hükümlerinin hızla yaşamaya başlamıştır.
Şöyle ki; dört yıl süren harp döneminin ardından, harbin mağlup tarafı olarak 30 Ekim 1918 tarihinde Mondros Mütarekesini imzalamak zorunda kalan Osmanlı Devleti, mütarekenin 5.maddesi gereği “iç güvenlik” ve “hudut muhafazası” dışındaki kara ordusu birliklerindeki personeli terhis edecekti. Diğer taraftan mütarekenin 6.maddesi ile inzibati tedbirler kapsamında kullanımına müsaade edilecek olan harp gemileri dışında bulunan tüm muharip ve lojistik donanma gemileri de enterne edilecek ve bu gemilerde 3/1 oranında mürettebat bulundurulacaktı.
Mütarekenin imzalanmasının ardından Doğu vilayetlerinde konuşlu olanlar dışındaki birlikler terhis işlemlerine başlamış, ağır silahların (top-havan) kamaları ile piyade tüfekleri-makineli tüfeklerinin mekanizmaları sökülerek silahlardan ayrı olarak depolanmaya başlanılmıştı.
Mütarekenin imzalandığı tarihten sonra Osmanlı kara ordusunun son teşkilatlanma durumuna göre Karadeniz ve Doğu Anadolu bölgesinde iki kolordu ve bunlara bağlı toplam sekiz fırka (Tümen) bulunmaktaydı. Bunlar;
*3’üncü Kolordu (Sivas)
Kolordu Kumandanı: Erkan-ı Harbiyye Miralayı Refet Bey (BELE), ardından Erkan-ı Harp Miralayı Selahattin Bey (KÖSEOĞLU). 3’üncü Kolordu’ya bağlı Fırkalar ve Kumandanları:
-5’inci Kafkas Fırkası (Amasya): Erkan-ı Harbiyye Kaymakamı Ahmet Rıza Bey, ardından Erkan-ı Harbiyye Kaymakamı Cemil Cahit Bey (TOYDEMİR).
-15’inci Fırka (Samsun): Erkan-ı Harbiyye Kaymakamı İsmail Hakkı Bey, ardından Erkan-ı Harbiyye Kaymakamı Şefik Avni Bey (ÖZÜDOĞRU).
*15’inci Kolordu (Erzurum)
Kolordu Kumandanı: Mirliva Musa Kazım Bey (KARABEKİR). 15’inci Kolordu’ya bağlı Fırkalar ve Kumandanları:
-3’üncü Kafkas Fırkası (Tortum): Erkan-ı Harbiyye Miralayı Rüştü Bey.
-9’uncu Kafkas Fırkası (Erzurum): Erkan-ı Harbiyye Kaymakamı “Deli” Halit Bey (KARSIALAN).
-11’inci Kafkas Fırkası (Van): Erkan-ı Harbiyye Kaymakamı Cavit Bey (ERDELHUN).
-12’nci Fırka (Horasan): Erkan-ı Harbiyye Kaymakamı Osman Nuri Bey (KOPTAGEL).
Dönemin şartlarını, daha da doğrusu Karadeniz bölgesinde, şehirlerinde yaşananları biraz daha genişleterek anlatalım:
Karadeniz’de Osmanlının deniz gücü varlığı tamamen sonlandırılmış ve Karadeniz sularında ticari ve askeri gemi seyirleri Osmanlı Devletinin kontrolü dışına çıkmıştı. Hükümet otoritesinin zayıflığı sonucu Türk kıyı şehir ve kasabaları yağmacı ve eşkıya saldırılarına maruz kalmaktaydı. Karadeniz’deki bir başka tehlike ise Bolşevik devrimi sonrası Çar yanlısı düzensiz, başıbozuk muhalif güçlerdi. General Pyotr Vrangel’e bağlı bu güçler kimi zaman yağma kimi zamanda lojistik ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla Türk kıyı şehir ve kasabalarına musallat olmaktaydılar. Samsun, Ordu, Giresun, Trabzon, Amasya, Tokat ve Çorum başta olmak üzere birçok mıntıkada Rum ve Ermenilerin yanı sıra Müslüman tebaaya da mensup kişilerin teşkil ettiği şaki grupların işledikleri suçlarda her geçen gün artışlar yaşanmaktaydı. Polis teşkilatı mevcudunun yok denecek kadar az olduğu bu mıntıkalarda jandarma birliklerinin personel yetersizliği eşkıyanın takip ve etkisizleştirilmesinde yeterli olmamaktaydı. Yerel hükümetler emrindeki kolluk gücünün yetersizliği karşısında kara ordusuna bağlı nizami kıtaların bölgeye sevki ile çözüm aranılmaktaydı. Bu maksatla alınan tedbirlere birkaç örnek verecek olursak; Samsun ve havalisinde artan asayiş bozukluğu ve eşkıya eylemlerinin önlenmesi maksadıyla 15’inci Fırka ’ya bağlı 45’inci Alayın iki taburu 9’uncu Ordu Kumandanı Şevki Paşanın emriyle, Batum’dan Şile Vapuru ile Samsun’a sevk edilmişti. Alınan bu tedbire rağmen 1919 yılı Ocak ayı başında, Samsun mıntıkasında Rum eşkıya grupları saldırı ve tecavüzlerine devam etmekte, bunun yanı sıra Samsun ve Amasya mıntıkasında zaman zaman Rum eşkıyalar devlet makamlarına sığınıp af dilemekteydiler. Bunların silahlarına el konulmak ve haklarında evrak tanzimine müteakip köylerine gitmeleri şartıyla serbest bırakılmaktan öte işlem yapılamadığı arşiv kaynaklarından ortaya çıkan bir sonuçtur.
Amasya Livası ve bağlı mıntıkalarında artmakta olan soygun, yağma ve haydutluk eylemleri nedeniyle asayişin bozulduğu Dâhiliye Nezareti tarafından Harbiye Nezaretine yazı ile bildirilmişti. Yerel kolluk gücü olan polis ve jandarmanın yetersizliğinden dolayı kara kuvvetleri birliklerinden yardım talep edilmesi üzerine, 29 Ocak 1919 tarihinde Harbiye Nezareti 1.Şb. 663 sayılı ve “Harbiye Nazırı Ömer Yaver” imzalı şifreli telgraf ile 9’uncu Ordu Kumandanlığına (Kars’ta) tedbir alınması yönünde bir emir iletti. Bu emre göre: Asayişin teminine kadar bir müddet Amasya Livası emrinde bulunmak üzere en yakında bulunan bir takip taburunun tahsisi ve Amasya’ya gönderilmesi ve bu hususlar için bundan böyle icap ettikçe bilhassa 182’nci Takip Alayı emrindeki taburların görevlendirilerek Amasya ve Samsun Livaları emrinde istihdam ettirilecekti. Kıyı şeridinde yaşanan olaylara karşı tedbir olarak: Aydın Reis ve Preveze gambotları 26 Nisan 1919 tarihinde İşgal Kuvvetleri Karargâhının onayıyla Karadeniz’de inzibati tedbirler kapsamında görevlendirildi. Ancak kömür yokluğundan dolayı her iki gambottan yeterince istifade edilememekteydi. Büyük çaplı başka bir tedbir olarak, Doğu Karadeniz bölgesinde gelişen şartlar nedeniyle Tortum, Isısu, Zivin, Girekösek bölgesinde konuşlu 3’üncü Kafkas Fırkasının sorumluluk mıntıka sahası 16 Mayıs 1919 tarihinde verilen emirle yeniden belirlendi. Buna göre: Tortum’da bulunan 8’inci Alay Gümüşhane’ye, 11’inci Alay Hopa’ya, Zivin bölgesinde bulunan 7’nci Alay ise Trabzon’a nakledilmişti.
Mütarekenin imzalanmasını ardından Rumlar arasında siyasi oluşumlar baş göstermiş, “Pontus Rum Devleti” hayallerini açıkça gündeme almaya başlamışlardı. Bu durumla alakalı olarak arşivlerden ve akademik yayınlardan elde edilen birkaç tespiti konunun anlaşılasına katkı sağlaması açısında nakletmek isterim: Giresun Eski Belediye Başkanlarından Kaptan Yorgi Paşa’nın oğlu olan Konstantin Konstantinides, Marsilya’da yaşamakta olduğu yaklaşık otuz beş yıl boyunca Trabzon ve yakın ahalisi ile bağlantılı ticari faaliyetle uğraşmaktaydı. Yıllarca Pontus Cumhuriyeti hayalleri ile yaşayan mezkûr kişi, 4 Şubat 1918 tarihinde Marsilya’da ilk kez Pontus Kongresi’ni toplamayı başarmıştı. Özellikle Akdeniz’e kıyısı olan topraklarda yaşayan Rumların bu kongreye katılımı sağlanmıştı. Mütareke sonrasında siyasi faaliyetlerine hız kazandıran Konstantinides, Atina’da mevcut Pontuslular Komitesi’ne göndermiş olduğu 28 Ocak 1919 tarihli mektubuyla Yunan Hükümeti’ni Pontus meselesine yeterince ilgi göstermemekle suçlamaktaydı.
Karadeniz Bölgesi’nde yerleşik bazı Rumlar 23 Şubat 1919 tarihinde kabul ettikleri ve “Pontus Rum Devleti” kurulması yönündeki isteklerini İngiliz Hükümeti’nin İstanbul’da bulunan Yüksek Komiser ’ine iletmişlerdi. Rumların, Karadeniz Bölgesinde tetiklenen sözde “Pontus Devleti” kurma niyet ve çalışmalarına Yunan ordu mensuplarının da destek sağlayabilecekleri bilinmekteydi. Bölgede oluşturulan istihbarat ağı ile elde edilen tespite göre, 30 Şubat 1919 Görele civarındaki Yoran Köyü dolaylarında Yunan üniforması giymiş birçok kişi görüldüğü bilgisine ulaşıldığı gene arşiv belgelerinden anlaşılmaktadır. Şubat 1919 ayını son haftasında sözde “Pontus Milli Ligası Başkanı” Oecomonos, Yunan Hükümeti’nin Trabzon şehrinin, kurulacak olan Ermeni devletinin Karadeniz’de kıyısı olması maksadıyla Ermenilere vaat etmiş olmasını sert bir dille protesto etmekteydi. 4 Mart 1919 tarihinde İstanbul’da yayınlanmaya başlayan “Pontos” adlı gazete, ilk sayısında Trabzon’da Rum Cumhuriyeti’nin kurulmasını sağlamak amacıyla yayın hayatına girdiğini manşetine taşımıştı. Rumların siyasi girişimleri bu yönde devam ettiği dönemde, 8 Mart 1919 tarihinde Fransız Donanmasına ait bir nakliye gemisi ve emniyetini sağlayan Fransız muhribi Zonguldak rıhtımına yanaşarak Zonguldak’a bir tabur asker (Senegalli) çıkardı. Bir gün sonra, 9 Mart 1919 tarihinde ise İngilizler Samsun’a 200 mevcutlu (Hintli) birlik çıkarttılar. İngilizlerin bu çıkartmadan maksatları ”Hristiyan halkın güvenliğini” sağlamaktı. Bölgedeki İngiliz kontrol subaylarına göre “Samsun’daki bütün Müslümanlar ve köylüler silahlandırılmıştı”. Mütarekeden dolayı hayallerine yaklaştığını düşünen Trabzon Rum Metropoliti Hrisantos yakaladığı fırsatı değerlendirmiş ve Paris Barış Konferansı’na katılmak üzere deniz yoluyla İstanbul’a gitmiş ve burada İngiliz Yüksek Komiseri Amiral Calthorpe ile görüşmüştür. Metropolit, İstanbul’daki temas ve görüşmelerinin ardından kendisine tahsis edilen Yunan torpidobotu ile 28 Mart 1919 tarihinde İstanbul’dan ayrılarak Yunanistan’a hareket etmiştir. Yaşadığı topraklar üzerinde ayrılıkçı hayalleri olan yalnızca Hrisantos değildi. Samsun Rum Metropoliti Damianos’ta her fırsatta bölgeyi ziyaret eden İngiliz ve ABD’nin kontrol subaylarına, “Pontus Rum Cumhuriyeti'nin Rize ve Trabzon’dan Sinop’a kadar 80-150 millik bir hinterlandı kucaklayarak uzanması gerektiğini” ifade etmekteydi.
İngilizler, Karadeniz Bölgesi genelinde Rumlara açık bir şekilde destek vermeye başlamışlardı. Bununla ilgili olarak bir örneği nakledelim: 10 Nisan 1919 günü İnebolu rıhtımına yanaşan İngiliz muhribini kumandanı karaya çıkarak İnebolu Kaymakam’ı ile görüşmüş, Rum asıllı vatandaşlara birtakım ayrıcalıklar tanınması yönünde kaymakam üzerinde baskı kurmuştur. İngiliz subay, İnebolu’da bazı Rum vatandaşlarla da görüşmeler yaparak cesaretlendirmeye de gayret etmiştir. İngilizlerin desteğini arkalarına alan Yunanlılar, Karadeniz’e zaman kaybetmeksizin açılmışlardı. 27 Nisan 1919 tarihinde evvelce gelen Rum göçmenlerin yerleştirilmesi maksadıyla Trabzon rıhtımına yanaşan Yunan torpidobotundan kıyıya çıkan Yunan askerleri arasından birkaç asker gece saatlerinde alkolü haldeyken şehirde görevli bir erimizin silahını almak istemişlerdi. Silahını teslim etmeyen erimiz, kendisine taarruzda bulunan Yunan askerlerinden birini olay mahallinde öldürmüş, yaşanan olay İtilaf devletlerinin Trabzon’da bulunan görevlileri tarafından önce Trabzon Valisi’ne ardından Erzurum’a gitmek üzere şehirde bulunan 15’inci Kolordu Kumandanı Mirliva Musa Kazım Bey’e de (KARABEKİR) iletilerek; Türk askerinin cezalandırılması ve Yunan askeri için resmi cenaze töreni yapılması istenilmiştir. Ancak Türk tarafınca bu talepler kabul edilmemiştir.
8 Mayıs 1919 tarihinde sabah saatlerinde doktor ve ilaç getirdiği iddia edilen ancak sonradan anlaşıldığı üzere silah ve cephane getiren Yunan Kızılhaç’ına ait bir gemi Giresun rıhtımına yanaşmış ve Giresun Rumları tarafından Yunan bayrağı ile karşılanmıştır. Karşılama merasimine katılanlar arasında Osmanlı’ya sadakat ve bağlılığından ötürü evvelce Padişah’tan nişanla taltif edilen Panayot oğlu Murat ve her ortamda Osmanlıya bağlılığını anlatan söylemlerde bulunan Giresun Metropoliti Lavradiyos Efendi de bulunmaktaydı. Aldıkları destekler Rumları şımarttıkça şımartmıştı. 11 Mayıs 1919 Pazar günü Giresun’daki Rumların yetimhanelerine Yunan Kızılhaç bayrağı çektikleri ve Müslümanların bundan çok rencide olduğu ve yerel yöneticilerin konuyla ilgili hiçbir teşebbüste bulunmadığı 15’inci Fırka Kumandanlığından alınan bilgiye istinaden 3’üncü Kolordu Kumandanlığınca Harbiye Nezaretine bildirilmişti. Giresun’da yaşanan bu girişimin ardından bu kez 18 Mayıs 1919 Pazar günü Rumların Samsun’daki yetimhane binasına Yunan Kızılhaç bayrağı çektikleri, gene 3’üncü Kolordu Kumandanlığınca Harbiye Nezaretine (İSTANBUL) bildirildiği arşiv kayıtlarından anlaşılmaktadır.
Eşkıya faaliyetleri: Mütarekenin ardından birçok mıntıkada olduğu gibi Karadeniz Bölgesinde de Rum eşkıyanın faaliyetleri artmaktaydı. Evvelce Sohum ve Tuapse gibi Rus kentlerine göç eden Rumlar geri dönmek için türlü metotlara başvurmaktaydılar. Silahlı gruplar halinde Türk köylerine çıkıp eşkıyalık yaparak Müslüman ahaliyi göçe zorlamak bu metotlardan biriydi. 20 Mart 1919 tarihinde Fatsalı Hacı Kirkor oğlu Nikola, Sohum limanından teknesine yüklediği 100 civarı Rum şakiyi 23 Mart 1919 tarihinde Trabzon ve Canik Livası kıyılarına çıkartmıştı. Bu durum Dâhiliye Nezareti’nin 23 Mart 1919 tarih ve Kalem-i Mahsus 4983/379 sayılı telgrafı ile “Dâhiliye Nazırı-Cemal” şifre imzalı olarak, Harbiye Nezaretine bildirilmişti. Dâhiliye Nezaretinin telgrafında yaşanan olaydan şöyle bahsedilmekteydi:
“…Sohum’da bulunan Rumların oluşturdukları komite üyelerinden yüz kadar şahsın Fatsalı Hacı Gorgor oğlu Nikola’nın ve ismi bilinmeyen diğer bir Rum’un motorları ve diğer araçlarla Trabzon ve Samsun sahillerine çıkarak yabancı müdahalesini davet amacıyla düzeni bozmaya karar verdiklerinin Trabzon vilayetinden bildirilmesi üzerine uyanık bulunulması gereği, gerekli makamlara yazıldığı gibi Fatsa Kaymakamlığı’ndan alınan telgrafta da alınmış olan önlemlere rağmen bu motorların taşıdığı şahısların geceleyin gelerek sahile çıkmayı başardıkları ve Çangeriş köyüne yirmiyi aşkın Rum eşkıyanın geldiği ve nereden gittiği anlaşılamadığı, Terme Kaymakamlığı’nın da bildirdiği ifade edilerek her ikisi de mevcut jandarma kuvvetlerinin bu eşkıyayı takip ve bastırmaya gücünün yetersiz kalmasının anlaşılmasıyla birer nizamiye müfrezesinin oluşturulması ve gönderilmesinin önemle 3’ncü Kolordu ve 10’ncu Fırka Kumandanlığına yazıldığı ve askeri kuvvetler yetişinceye kadar eşkıyanın saldırısının önlenmesine çalışıldığı Samsun Mutasarrıflığından alınan telgrafta bildirilmiştir…” denilmekte ve devamında “…eşkıyanın kökünün kurutulması için gerekli kuvvetlerin ayrılması hususunda kumandanlıklara emir verme yetkisinin Harbiye Nezaretine ait olduğu…” dile getirilmekteydi.
Eşkıya, devriye görevi ifa eden askerlerimize saldırmakta, yaşanan çatışmalarda kolluk görevlisi askerlerimizden şehit verilmekteydi. Ayrıca devriye görevi ifa ederken kaçırılan erlerimizde olmaktaydı. 15’inci Fırka Kumandanlığından (Samsun) gelen rapora istinaden Üçüncü Kolordu Kumandanlığı Erkan-ı Harp Reisliği 1’inci Şube 2773 sayı numarası ile 14 Mayıs 1919 tarihinde Harbiye Nezaretine çekilen telgraf içeriğindeki bilgiler örnek olması açısından mühimdir. Mezkûr telgrafta yaşanmış bir vakadan şu tespitlerle bahsedilmekteydi: “…25 Nisan 1919 günü Kadamut ile Haydarlı istikametine devriyeye çıkan üç asker dönmemiştir. Kaybolan üç askerle ilgili olarak yapılan soruşturmanın sonucunda, askerlerin o gün koğuşta hasta bulunan arkadaşlarına “Rumlar bizi panayıra davet ettiler. Eğer oraya gidersek size yoğurt getiririz.” diyerek gittikleri ve bir daha dönmedikleri anlaşılmıştır. Tüm bunlar askerlerin Rumlar tarafından şehit edildikleri ihtimalini artırmaktadır. Yine bu bölgede odun kesmeye giden üç askere, ormanda 15 kişilik bir Rum çetesinin “Bir daha buralara gelmeyin, köylüler silahlarınızı alır.” diyerek tehdit etmesi, kaybolan üç askerin şehit edildiğini göstermektedir. Daha önceki raporlarda arz edildiği üzere söz konusu bölgede, erzak alarak tabur merkezine dönen iki askerden biri şehit edilmiş ve devriye gezen diğer biri de ağır şekilde yaralanmıştır. Bölgede, Rumların eşkıyalarla birleşerek yalnız buldukları askerleri birer ikişer şehit etmeleri ve yaralamaları askerlerin moralini bozmaktadır. Bu olayların hemen sonrasında müfrezeler çıkarılmakta ve köyler aranmakta ise de halk hemen köyleri tahliye ederek dağa çıkmaktadır... Eşkıyanın müfrezelerin gelmesiyle veya bir çatışmadan sonra dağlara çıkması engellenmeden, faydalı bir sonuç elde edilemeyeceği arz olunur.”
Diğer taraftan, Dâhiliye Nezaretinin 12 Mayıs 1919 tarih ve 608 sayı numaralı telgrafı ile Harbiye Nezaretine bildirildiğine göre: “…Samsun ve Vezirköprü mıntıkasında bulunan ve mevcudu 3000 civarı olduğu tahmin edilen Rum eşkıyanın Çorum Livasına saldırmasından endişe edildiği, muhtemel saldırının yerel kolluk tarafından bertaraf edilemeyeceği, eşkıyanın kökünün kurutulamayacağı bu nedenle kolluk kuvvetlerinin yetersiz kalması halinde mıntıka da konuşlu askeri birliklerin zamana ve muhabereye gerek kalmaksızın derhal sevk edilebilmesi için tedbir alınması…” talep edilmekteydi.
Bu tespit ve talep bize, mütareke şartlarının altında ezilmekte olan Osmanlı topraklarında gelinen noktanın vahametini anlatmada yeterli olacağını değerlendirmekteyim. Bölgede yaşanan bir başka sıkıntı ise mütareke şartları gereği cephe hatlarını boşaltan ve enterne edilen kuvvetlerimizin intikal ve taşıma sürecinde yaşanan tıkanıklıktı. Batum Müstahkem Mevkii Kumandanı Cemal Bey, 12 Ocak 1919 tarih ve Hrk-39 nu.lı telgraf ile Erkan-ı Harbiye-i Umumiye Riyasetine Batum’da yaşanan türlü sıkıntılardan bahsetmekte, askerlerin sıhhi durumlarının bozulduğundan ve depolarda mevcut erzak miktarının azaldığını bildirmekteydi. Cemal Bey telgrafında, karayolu ile Batum’un tahliyesinin binek hayvanı ve otomobil azlığı ile mümkün olmaktan çıktığını biran evvel vapur tahsis edilmesi gibi menfi hususları bildirmekteydi. Bahriye Nazırlığı, Harbiye Nezaretine gönderdiği 22 Ocak 1919 tarihli yazı ile Batum’da mevcut askeri personel ve askeri malzemenin Trabzon’a nakli için vapur tahsisini talep etmiş ancak müspet bir sonuç alamamıştı. 23 Ocak 1919 tarihinde Harbiye Nezareti Şube-2/535 nu.lı yazı ile General Wilson’dan, Batum’un tahliyesi işlemi için vapur görevlendirilmesine müsaade edilmesi talep etmekteydi. Başkumandanlık Karargâhınca, Batum’un tahliyesi işinde Giresun ve Şam vapurlarının kullanılmasının değerlendirmeye alınmış olduğunu gene arşiv belgelerinden anlamaktayız.
9’uncu Ordu Kumandanı (Erzurum) Mirliva Şevki Bey ise, Harbiye Nezaretine çektiği 2059 şifre numaralı ve 19 Ocak 1919 tarihli telgraf ile Trabzon’da vapur beklemekte olan 10’uncu Fırka Birliklerinin, Trabzon’da iaşe sıkıntısı çektiği ve askerler arasında sıhhi sorunların artığını bildirerek ivedi olarak Trabzon’da mevcut askerlerin İstanbul’a nakli için vapur talep etmekteydi. Karargâh (İstanbul) ise; Giresun vapurunun sevkini değerlendirmeye alındığını cevaben bildirmekten başka bir şey yapamamaktaydı. “Harbiye Nazırı Ömer” imzalı olarak 9’uncu Ordu Kumandanlığına gönderilen Harekât-428 numaralı telgrafta Nazır, tahliye işlemi için İngiliz makamlarının tutarsız tavırlarından bahsetmekte ve tahliye işinde giriştikleri teşebbüslerin müspet sonuca erişememesinden şikâyetçi olmaktaydı. Vapur tahsisinin gerçekleşmemesi üzerine 1’inci Kor. K. lığına bağlı 53’üncü Alayın, 1’inci Sahra ve 3’üncü Obüs Taburları ile 10’uncu Fırka Topçu Alayının Trabzon’dan karayolu ile Samsun’a 21 Şubat 1919 tarihinde intikale başladığı bu birliklerin Samsun’da hazır bulunacak vapura zamanında yetişememeleri halinde Samsun’da konaklamanın iaşe sıkıntısı nedeniyle mümkün olmadığı, vapur ile Dersaadet’e naklin mümkün olmaması halinde bu birliklerin Samsun’da bekletilmeden karayolu ile Ankara’ya hareket etmelerine müsaade edilmesi hususu 3’üncü Kor. K. Miralay Selahaddin imza ve 1537 şifre numaralı, 6 Mart 1919 tarihli telgraf ile Harbiye Nezaretine arz ve teklif edilmiştir. Diğer taraftan Samsun ve Giresun’da konaklamakta olan 10’uncu Fırka Birliklerinin erzak sıkıntısı yaşadığı, binek hayvanlarının perişan olduğu, bunların derhal Dersadet’e nakli için donanma taşıtlarının sevkinin yapılmasını 25’inci Kolordu Kumandanı imzalı, 5 Mart 1919 tarih ve Şube 1/1316 sayılı telgraf ile Harbiye Nezaretine bildirilmiştir.
Karadeniz mıntıkasında yaşananlar verdiğimiz örneklerde izah edildiği şekildeyken Samsun, Amasya, Giresun ve Trabzon’da cirit atan İngiliz istihbarat elemanları ve kontrol subaylarının hazırladıkları raporlar gerçeği yansıtmanın çok ötesinde, bölgenin işgalini meşru kılma zeminini hazırlamak maksadındaydı. Mondros Mütarekesi şartlarını arkalarına alan İngiliz Yüksek Komiserliği, Osmanlı Hükümeti’ni baskı altına almaya başlamıştı. Birleşik Krallık, Mondros Mütarekesi hükümlerinin uygulanması, “silahlandıkları iddia edilen” Müslüman ahalinin başta Rumlar olmak üzere gayrimüslim ahaliye uyguladıkları fenalıklara son verilmesi, askeri birliklerin enterne işleminin hızlandırılması, hususu sürekli olarak vurgulanmaktaydı.
. . . . . . . . . . . . . . .
Bölgede yaşananların paralelinde Birleşik Krallık Karadeniz Ordusu’na mensup kontrol subayları ise sürekli olarak bölgenin işgaline zemin oluşturma gayretli rapor tanzim etmekte olduklarından bahsetmiştim. Bu kontrol subaylarından birisi de Samsun Sorumlusu Yüzbaşı Hörsenk idi. (1)

Resim kaynağı: BOA Fon Kodu: FTG.f No: 662, Ordu Hükümet Konağı
İNGİLİZ YÜZBAŞI MÖSYÖ HÖRSENK’İN ORDU BASKINI
Devlet Arşivleri Başkanlığı ve Atase Arşivlerinden temin edilen ve Trabzon, Samsun, Ordu ve Sinop yerel hükümetleri arasında gerçekleşen telgraf trafiğinden anlaşıldığı üzere; Birleşik Krallık Karadeniz Ordusu’nun Samsun Mümessili Yüzbaşı Hörsenk, Ordu Kaymakamlığı tarafından Ordu Ahz-ı Asker Reisliği (Askerlik Şubesi) deposunda mevcut silahların (tüfek) Rum ve Ermenilere karşı kullanılmak üzere Müslüman ahaliye dağıtıldığı yönünde İngiliz askeri makamlarına yapılan şikâyet üzerine 2 Mayıs 1919 günü deniz yoluyla Ordu’ya gelmiştir.
Konunun detayını, 4,5 ve 7 Mayıs 1919 tarihlerinde Trabzon Vilayeti makamı ile Dâhiliye Nezareti arasında gerçekleşen görüşmelerin ışığında şu şekilde anlatalım;
Kraliyet donanmasına ait muhrip ile Ordu’ya gelen Yüzbaşı Hörsenk, 2 Mayıs 1919 günü beraberindeki müfreze ile Ordu’da karaya çıkmıştır. Yerel hükümet makamları ile yaptığı görüşmeden Rumlar tarafından yapılan müracaat-şikayet üzerine geldiği anlaşılan Hörsenk, Ahz-ı Asker Reisliği deposunda bulunan 72 adet Mauser marka tüfeğini irat kaydetmiştir.
Buna gerekçe olarak İngiliz Yüzbaşı, eski Kaymakam Cevat Bey’le Belediye Reisi Yusuf Efendi’nin Müslümanları şehirde yaşayan Rum ve Ermenilere karşı tahrik ve organize ederek kazada emniyetsiz ve huzursuz ortam oluşturduklarını da ifade etmiştir. (2)
Şehirde bulunduğu süre içerisinde Ordu hapishanesinde de inceleme yapan Yüzbaşı Hörsenk, yerel hükümet yetkililerinden tutuklu ve hükümlüler hakkında bilgi ve belge talep etmiştir. Hapishanede mevcut üç meykufun (tutuklunun) yedi aydır tutukluluk halinin devam ettiğini öğrenen Hörsenk, bu durumu tenkit ederek “beş aydan fazla tutukluluk” halinin uygun olmadığını yerel makamlara ifade etmiştir. Yüzbaşı Hörsenk, bu üç tutuklunun hapishaneden salınmasını istemiş ve şahıslar salıverilmiştir. Konuyla ilgili olarak Ordu Kaymakam vekili 3 Mayıs 1919 günü Trabzon Vilayetini şifreli telgraf ile bilgilendirmiştir.
Trabzon Valiliği tarafından 4 Mayıs 1919 gün ve “Çok Acele” talimatlı olarak Dâhiliye Nezareti’ne çekilen şifreli telgraf metninden anlaşıldığı üzere, Trabzon Valisi Mehmet Galip Bey Ordu’da yaşananları Dâhiliye Nezareti’ne aktarmakla birlikte (3);
Yüzbaşı Hörsenk’in sabah erken saatte Trabzon’a geldiği (4 Mayıs 1919) ve karaya çıkışının ardından bir saat sonra vilayet binasına geldiği anlaşılmaktadır. Vali Bey’le, valilik hizmetleri ve Trabzon hakkında ki soru cevap şeklindeki görüşmenin ardından konuyu hapishanelerde tutulan şahıslara getiren Hörsenk’e Trabzon Valisi tarafından, 12 Nisan 1919 tarihli şifreli telgraf metninde ifade edilen hususlar hatırlatılarak hapishaneyi gezmesinde bir sakınca olmadığı ifade edilmiştir. Vali Bey, Ordu’da yaşanan ve hükümeti yok sayan tahliye işleminden rahatsız olmuş ve bu durumun Trabzon’da da yaşanmasını engellemek adına “ki Hörsenk’in konuşmalarından da bunu hissetmişti”, hapishanede tutulanlar arasında makul tutukluluk süreleri geçenler var ise bunların kendisi (Hörsenk) tarafından salıverilmesinin uygun olmayacağı uygun bir lisan ile anlatmıştır. Yine yazışmalardan anlaşılan şu ki, Trabzon Valisi’nin tutumu karşısında Yüzbaşı Hörsenk Vali Bey’e kırk sekiz saat süre tanımıştır. Trabzon Valisi İngiliz kontrol subayının da isimlerine vakıf olduğu kırk dört kişinin kırk sekiz saat sonra salıverileceğini Dâhiliye Nezareti’ne bildirmiştir. (4)
Bu konuyla alakalı başkaca arşiv evrakları incelendiğinde esasen, Trabzon Valisi Mehmet Galip Bey’in İngiliz Kontrol Subayı Yüzbaşı Hörsenk karşısında sergilediği tavrın Osmanlı Devletinin bir tavrı olmadığı kendisinin şehirdeki imajını korumak adına olduğu gayet net anlaşılmaktadır. Zira, vilayetin 7 Mayıs 1919 tarihinde Dahiliye Nezaretine çektiği telgraftan 4-7 Mayıs arasında Dahiliye Nezareti ile Trabzon Valiliği arasında bir dizi yazışmanın olduğu İstanbul Hükümetinin hapishanelerde tutulan ve isimleri bilinenlerin salıverilmesine taraf olmadığı anlaşılmaktadır.
Vali Mehmet Galip Bey 7 Mayıs günlü telgrafında İngiliz yüzbaşıya verilen sözün tutulmasının önemli olduğu vurgusunu yapmakta, diğer taraftan da “…devletin haysiyetini muhafaza hem de emr-i devletlerine ittifak edilmiş olmak için kendimi feda ederek mühletin iktizasından bir saat evvel istifa tasavvuruna sevk etti…” Devletinin emirlerine uymak için kendini feda ettiği gibi dolambaçlı bürokratik duruş sergilemektedir.(5) Konumuzun Trabzon kısmı ve Vali Mehmet Galip Bey’in yazışmaları oldukça uzun ve bu yazı için istikameti değiştirecek mahiyette olduğundan burada bitiriyorum.
Yüzbaşı Hörsenk’in Osmanlı hapishanelerini teftişi, Rum ve Ermenilerin şikâyetlerini mahallinde değerlendirmesi Trabzon’dan sonra da devam etmiştir. Bunu, Kastamonu Valisi İbrahim Bey tarafından 11 Mayıs 1919 dünü Dâhiliye Nezareti’ne çekilmiş olan şifreli telgraftan anlamaktayız (6)
Hapishanelerden salınanlar elbette Müslüman tebaadan kişiler değillerdi. Bunlar; Osmanlı devlet otoritesinin yok denecek seviyeye geldiği günlerde bir kısım Rum ve Ermeniler ki bunlar fenalıklara bulaşmış ve hukuk dışına çıkmış kişilerdi. Cemaatlerinin dini ve siyasi önderlerince işgal kuvvetleri makamlarına yapılan ricalar ile salıverilmişlerdi.
Takvim 16 Mayıs 1919 gününü gösterdiğinde belgeler Ordu’da bir değişikliği göstermekteydi. 2 Mayıs 1919 günü Belediye Reisi Yusuf Efendi iken, İzmir’in işgalini protesto maksatlı olarak 16 Mayıs 1919 günü Ordu Kazasından Sadaret Makamına çekilen telgrafta imzacı olarak “Ordu Belediye Reisi Hacı İzzet” i görmekteyiz (Kaynak 12, s.112). Bu değişim idari bir durum mudur yoksa İngiliz Kontrol Subayının baskısı sonucu mu oluşmuştur arşivler araştırıldığında elbette ki cevabı bulunur.
NOTLAR VE SEÇİLMİŞ KAYNAKLAR
1- Devlet Arşivleri ve Atase Arşivlerinde mevcut belgelerde İngiliz subayın kimliği bu şekilde yazılmıştır, akademik kaynaklarda ise “Hutchison” olarak yazılmaktadır.
2- DH. ŞFR.00628-0-0082-001,002,003.
3-4 DH. ŞFR.00628-0-0062-001,002,003,004,005,006
5-DH. ŞFR. 00628-0-00121-001001,002,003,003,004,005,006,007,008.
6-DH. ŞFR.00929-0-00038-001-001,002.
7-T.C. DEVLET ARŞİVLERİ GNL. MD. LÜĞÜ. Belgelerle Mustafa Kemal Atatürk (1916-1922) Ankara 2003.
8-T.C. DEVLET ARŞİVLERİ GNL. MD. LÜĞÜ. Cumhuriyet Arşivi Daire Bşk. lığı İstiklal Harbi İle İlgili Telgraflar Yayın Nu:23. Ankara. 1994.
9-T.C. DEVLET ARŞİVLERİ GNL. MD. LÜĞÜ. Osmanlı Arşivi Daire Bşk. lığı Osmanlı Belgelerinde Milli Mücadele ve Mustafa Kemal Atatürk. Yayın Nu:88. Ankara. 2007
10-T.C. DEVLET ARŞİVLERİ GNL. MD. LÜĞÜ. Osmanlı Arşivi Daire Bşk. lığı Atatürk İle İlgili Arşiv Belgeleri (1911-1921 Tarihleri Arasına Ait 106 Belge) Yayın Nu:1. Ankara. 1982.
11-Arşiv Belgeleriyle Rum Faaliyetleri. Cilt I (1918-1922). Gnkur. Basımevi, Ankara. 2009.
12-Sebahattin Özel. Milli Mücadele’de Trabzon (Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yakın Çağ ve T.C. Devri Tarihi Ana Bilim Dalı. İstanbul 1998.
13-Murat Bardakçı. Bir Devlet Operasyonu: 19 Mayıs. İstanbul: Turkuvaz Kitap. 2019.
14-As.Trh.Blg.Dergisi: Sayı:41 Belge nu:966,968,971,976,978,981,982,984, Sayı:43 Belge nu:1009.












