Gece Astronomi Dersi

Cemre toprağa düşmüş bahar gelmişti. Bolaman ilkokulunda sobalar kalkmış pencereler açılmış tersanelerdeki soluklu havanın yerini taze oksijen almıştı. Günler uzuyor, güneş ısıtıyor, dallar tomurcuklanıyor, böcekler uyanıyor, kuşlar ötüşüyor çocuklar dışarda koşup oynamaya can atıyordu.

Mehmet Şen öğretmen; "Yarın açık havada ders yapacağız" dedi. Öğrencilerin göz bebekleri ışıldadı, yüzlerde gülücük ve gamzeler belirdi. Duyulan sevinç dershanede sıralı oturma ve diğer kısıtlamalardan kurtulup okuldan dışarı doğaya çıkacak olmanın sevinciydi, baharın gelişiyle çocuklarda çoğalan erkin (enerjinin) özgür olma istemiydi.

Köy enstitülerinde, öğretmen okullarında yetişmiş olan öğretmenler önlerine düşen ikileme çözüm olarak açık hava dersini düşündüler. Açık hava dersi hem öğretimin aksamadan kesintisiz sürmesini hem de ilkbaharda kanı kaynayan çocukların dört duvar arasından çıkarak doğaya açılma istemini bağdaştıracak bir buluştu.

İlk olarak okulun bahçesinde beden eğitimi, tarım iş ve resim dersleri yapıldı Çalış ırmağı boyunda Omalli’ye (Ömerli’ye) pikniğe gidildi.

Bahar yağmurları geçti mevsim yaza döndü bulutsuz geceler başladı. Sıra gece yapılacak yıldız gözlemine ve astronomi (gök bilimi) dersine geldi. İlkokulda mevsimler bulutlar yıldızlar güneş ve gezegenler hayat bilgisi dersinin içinde işleniyordu.

Çocukların çok merak ettikleri gece dersi nasıl bir şeydi? Kale’de ışık (elektrik) yoktu akşam evlerde gaz (petrol) lambaları yakılırdı. Kahvelerde ve camide yanan lüks lambaları yatsı namazından sonra kararır konağın pencerelerinden sızan ışıktan başka Odayanı ve tüm Kale karanlığa gömülür gecenin en güzel saatları lüks lambaları sönünce başlardı.

O gece ay yoktu gökyüzü yıldız doluydu samanyolu apaçık görünüyordu gözlem yapmaya uygun bir geceydi. Çocuklar ilkokulun önünde kumsalda toplandılar, öğretmenimiz öğrencilerden önce gelmiş bizi bekliyordu. Gece sessizdi ne yaprak kıpırdıyor ne deniz ürperiyordu. Kumsal güneşin kızdırdığı gündüzden kalma ılıklığı taşıyordu öğrenciler gecenin sessizliğinde alçak sesle fısıl fısıl konuşuyorlardı. Yoklama yapıldı, gece dersinde Kaleli çocuklardan başka Lâleli’den Akise’den Kömürlük’ten gelen öğrenciler de vardı birçoğu o gece köye dönmeyecek Kale’de kalacaklardı.

Öğretmenimiz önce evrenin oluşumunu anlattı yaratılıştan söz etti gök katmanlarını, yerkürenin güneş sistemi içinde yer alan dokuz gezegenden biri olduğunu, gökyüzünü niçin yuvarlak yarım küre algıladığımızı, kadim çağlarda gökyüzünün nasıl tasavvur edildiğini, teleskopları, ilk gökbilimcileri, Farabi’yi İbni Sina’yı, Semerkant rasathanesini kuran Uluğ Bey’i, Ali Kuşçu’yu Kepler’i Kopernik’i anlattı…

Gökyüzü gözlemi aslında Kaleli çocukların alışık olduğu bir şeydi. Bolaman'ın değişken havasına uyarak ikide bir coşan denizin ve havanın nasıl olacağı hem Bolamanlı balıkçılar, kayıkçılar hem de fındık üreticileri için çok önemliydi. Mal canın yongası olmakla fındık mahsulü yağmur yağış bastırmadan toplanmalı harman alınmalı, kurutulup çuvallanıp mağazaya konmalıydı. Yoksa fındık müstahsilinin (üreticilerin) gözüne uyku girmezdi. Bu nedenlerle Kalelilerin mevsim yaz olsun güz olsun ister kış olsun günlük olağan işlerinden biri gökyüzüne bulutlara bakarak hava tahmini yapmaktı. Kalenin çocukları da büyüklerinden gördükleri gibi havaya ve bulutlara bakarak yaklaşan rüzgârı fırtınayı yağışı kestirmeye çalışırlardı. Bu alışkanlık onları çocuk yaşta eni konu birer fırtına ve hava gözlemcisi yapmıştı.

Oysa o gece yapacağımız gözlem bildiğimizden çok başka bir şeydi. Gece dersinin konusu hava ve bulutlar değil açık yalın gökyüzü ve yıldızlardı. Gökler(semavat) ufukların ötesine uzanan koca denizden de büyüktü. Dünyanın içinde yer aldığı evren nasıl bir şeydi? Algılanması, anlaşılması, çözümlenmesi en güç en bilinmez bir sonsuz alan, varlık âleminin en gizemli boyutu, birçok dinsel inançların ve esâtirin (mitolojinin) esin kaynağı.

Gündüz mavi gece lacivert gökküre karanlıkta ışıldayan milyonlarca devingen ve durağan mavi ışıklar (yıldızlar) ve tozlu sisli kimilerine göre sütlü samanyolu? Bu kere açılacak kutu çok esrarlı çok büyüktü. İyi de gökyüzünü nasıl ne ile gözlemleyecektik? Okulumuzda ne teloskop vardı ne de bir dürbün. Çıplak gözle bakarak gözlem yapacaktık. Sahip olduğumuz yegâne teknik olanak (!) ellerimizi alnımızın iki yanına koyarak bakışları bir noktaya yönlendirmek, yabancı ışıkları dışlayarak yalnız görmek istediğimiz yıldıza ya da yıldız kümelerine (burçlara) odaklanmaktı.

Öğretmenimiz gökyüzünün başının sonunun, eninin boyunun, önünün ve ardının olmadığını büyüklüğünün ölçülemez olduğunu, taş toprak kaya ve maden oluşumundan ibaret birer gök cismi olan yıldızların sayılamayacak kadar çok olduğunu, yıldızların da güneş ve ay gibi doğup battığını, güneş sisteminin samanyolunun içinde yer aldığını, samanyolunun milyonlarca gök varlığını barındıran elips (iğ) şekilli sınırsız bir sarmal olarak sürekli devinim halinde bulunduğunu anlattı. Tüm çocuklar suskun meraklı, gözlerimiz yıldızlara samanyoluna odaklı, gecenin tatlı serininden, yıldız ışımasının mavi sisinden esriklenerek biraz şaşkın biraz dalgın ve biraz da uykulu öğretmenimizi dinleyip duruyorduk.

Samanyolu, kuyruklu yıldız büyük ayı küçük ayı terazi burcu başka burçlar kutup yıldızı demir kazık çoban yıldızı zühre o gece duyduğumuz sözcüklerdi. Gecenin en çok ilgi çeken olayı eskiden şihab denilen kayan yıldızlardı. Ne de olmasa çocuklar hareketli oyuncakları severdi. Bakalım kim daha çok kayan yıldız görecekti? O gece akan yıldızları saymak için çocuklar yarıştılar ne zaman bir yıldız kaysa – AHA ORADA! diyerek karşılıklı sayıştılar...

Ben kutup yıldızının nasıl bulunacağını o gece öğrendim. Açık denizlerde gemicilerin ve çöl gezginlerinin bel bağladıkları kuzey yıldızı pusulasız yön tayini demekti kuzey yıldızını bulmak pusulaya eş değerde bir işti. Öğretmenimizin sonsuzluk kavramı üzerine bilgelikle dolu söylemi ilkokul çağında çocuklar için felsefi düşünceye ilk yaklaşım ilk adım sayılabilirdi. Mehmet Şen ögretmen öğrencilerini gök bilimi konusunda motive etmeyi esinlemeyi başarmıştı. Gece dersinden astronomiyle donanmış olarak eve döndüğümü gece rüyada yıldızları gördüğümü yıllar sonra bugün bile anımsıyorum.

S O N